Exlibrary

İnsanın öteki canlılardan farkı: Beğenilme ve takdir edilme arzusu, akıl-tecrübe ilişkisi ve bilinçli örgütlenme içgüdüsü – iktidar kavramı.

İnsanların yaradılışları itibariyle en önemli niteliklerinden bir tanesi de başkaları tarafından beğenilme ve takdir edilme arzusu, diğer kişiler nezdinde kendi kişiliğinin övülmesi, bütün bunlar olmasa dahi kişilik özelliklerinin yerilmemesini istemesidir.

Siz hiç ödüllendirilmeyen bir sirk hayvanının, yaradılışına tamamen aykırı o akrobatik hareketleri son derece başarılı bir şekilde yapabileceğini tasavvur edebilir misiniz? Bunu olumlu cevaplamak mümkün olamaz. İşte fiziksel boyutta benzer bir yanı bulunmamasına rağmen, “İnsan düşünen – kimilerine göre ise sosyal – bir hayvandır.” sözünden hareketle, insanların da tıpkı hayvanlar gibi fakat onlardan çoğu zaman farklı bir şekilde fiziksel değil psikolojik açıdan karşılıklılık gereksinimi duyduğunu söylemek yeni bir şey keşfetmek anlamına gelmeyecektir.

Karşılıklılık düşüncesini daha etraflıca incelememiz gerekir. İnsanlar eğer hayvanlar gibi (her seferinde hayvanlarla kıyaslıyorum; çünkü bazı davranış ve güdüleri açısından insana benzetilen ve bu açıdan evrim kuramına zemin hazırlayan tek canlı hayvanlardır ) - kimi zaman bizleri şaşırtsalar da - baskın görüşe göre yalnızca içsel dürtüleri, hisleri ve içgüdüleri ile hareket eden bir canlı türü olmadığı için istekleri de bu noktada farklılaşacaktır.Buradaki “farklılaşmak” sözcüğü üzerinde yoğunlaşmalıyız; çünkü farklılaşmak bir sözcük olmaktan çok daha derin ve kalıp bir terimi ifade eder.

İnsan isteklerinin, az önceki cümlede geçen ifadesi ile farklılaşması, evrimsel bir süreç anlatmak için kullanılan bir terim değildir. Yalnızca aynı olan hayvani dürtülerin akıl yontusundan geçirilerek bastırılması ve toplumsal yani insancıl davranışlar şeklinde gerçekleşmesinden söz ediyorum. Farklılaşan arzu ve beklentiler bu noktadan itibaren kendisini psikolojik davranışlarla ortaya koyacaktır.

Yine sirk hayvanı örneğimizden devam edelim: Oldukça zor birtakım hareketlerin iri cüsseli hayvanlar tarafından gerçekleştirildiğinden bahsettik. Bu tür hareketleri yapmak için hayvanların istekleri sınırlıdır. Yani aslana halkaların içinden geçmesi için et, file dans etmesi için fıstık vermeniz yeterlidir. Hayvanların beklentileri yaşamsal zorunluluklardan ibarettir. Bunlar ise beslenmek, uyumak, korunmak ve çoğalmaktır. Bu noktada ilginç bir noktaya dikkat çekmek istiyorum: Hep ilk insan hikayeleri dinleriz ve onların da sayılan bu dört temel ihtiyaç dışında farklı arayışlar içinde olduğunu hiç işitmeyiz. Anlatılanların doğruluğu kabul edilecek olursa “farklılaşmak” teriminin ikinci aşaması olan ‘”zaman” kavramına ulaşırız.

Zamanın ilerlemesi, insanoğlunun hayvanlarda olmayan ilahi yeteneklerini kullanarak olağanüstü gelişmesine yol açmıştır. Ancak bu ilahi yeteneklerin en önemlisinin akıl ve zeka olduğu yönündeki düşüncelere katılmıyorum. Muhakkak ki insanlar muhakeme yeteneğine sahip yaratıklar oldukları için hayvanlardan farklıdırlar. Buna karşın akıl temel farklılık değildir.

Temel değişiklik akıl değilse şayet insanoğlunun hayvanlardan (ve doğal olarak diğerlerinden) temel “farklılaşma” noktası nasıl belirlenir?

1. Tecrübe
Mikhail Botvinnik’in sürekli çevresindeki insanlara tekrarladığı bir söz vardır:
“İnsanın hayvandan farkı nedir? - İnsan tecrübe kazanabilir.” Eski dünya satranç şampiyonunun bu sözü bence farklılaşmanın ilk dayanağını teşkil eder.

Akıl – Tecrübe İlişkisi= İlk bakışta akıl ve tecrübe (deneyim) sözcüklerinin iç içe geçmiş kavramlar olduğu düşünülebilir. Doğruluk payı vardır, hatta birbirlerini tamamladıkları bir gerçektir; fakat hiçbir zaman tecrübe aklın bir alt kümesi konumunda değildir. Bu ikisi arasındaki benzer ve değişik yönleri anlatmak uzun zaman alacağından ben birkaç cümleyle özetlemeye çalışacağım.

Yaratıcı, insanoğluna “akıl (us)” adı verilen layetenahi alemi bağışlamıştır; ancak aklın her insanda ilk olarak çağrışım uyandıran tanımına ulaşabilmesi için onu tecrübe ile desteklemiştir. Yani tecrübe olmaksızın akıl tanımının günümüzdeki ifadesi ile kullanımı mümkün değildir. Örneğin tecrübe olmasaydı insanlar hiçbir zaman bir icat vücuda getiremezlerdi; çünkü henüz var olmayan veya bilinmeyen bir cisim oluşturmak için kullandıkları materyalin yanlış veya eksik olması durumunda bir sonraki icat yapma girişiminde, önceki hata yahut noksanlığı fark edemez veya bunun farkına varmış olsalar dahi zincirin bir önceki aşamada hatasız ve noksansız tamamlanan halkalarından birinin bu aşamada eksiklik taşıdığını görürlerdi, yani kısacası zincirin halkaları arasında öyle veya böyle bir bağlantı kopukluğu meydana gelirdi.

Aşamalar arasında bir fikir veya alet üretme veya bir keşif ve icatta bulunma sırasında zincirin halkalarındaki noksanlık üretim faaliyetinin gerçekleştirilememesi sonucunu doğururdu. Bu nedenle deneme – yanılma – tekrar deneme – icat (keşif) şeklinde süregelen üretim aşaması ve devamında üretim sistemi, bu tablodan farklı olarak deneme – yanılma – tekrar deneme – tekrar yanılma… şeklinde devam edecek olan, üretime engel bir kısır döngü oluşturur ve insanlığın dört temel ihtiyaçla – tıpkı hayvanlar gibi – yetinmesine yol açardı. Bütün bunlar tecrübenin, akıldan ayrı nitelendirilmesi gereken soyut bir kavram olduğu sonucuna götürmektedir. Bu kavramların daha iyi anlaşılmasını sağlayabilmek için kümeleştirerek somutlama yöntemini kullanabiliriz. Bu takdirde adı geçen kavramların birbirlerini kapsamadıklarını ve birbirleriyle birleşmediklerini söyleyebiliriz. Akıl ve tecrübeyi bir kesişim kümesi şeklinde somutlaştırmamız teorik olarak mümkünse de, bence, bu iki kavramı, birbirini hiçbir zaman kesmeyen; ama her zaman etkileyen iki ayrık küme olarak gözümüzde canlandırmamız – bir paradoks düşüncesi oluştursa da – daha yerinde olacaktır.

Sayfalar: 1 2 3