“Web, ışıkları yanmayan ve bütün kitapların yerde yığılı olduğu bir kitaplığa benziyor…”
Gerry McGovern ¹

Bilgi Ağacı - R. Lull Arbor Scientac-1515

İskenderiye Kitaplığı’ndan, hatta belki de en başından beri, kitaplıklar bellek ile ilişkilendirilmiştir. “Çok sayıda cilt toplanmalıydı çünkü görkemli kütüphanenin amacı insan bilgisinin tümünü bir yere toplayabilmekti. Aristoteles için kitap toplamak bilim adamının çalışmalarından biriydi ve bir ‘anımsatma aracı olarak’ gerekliydi. Öğrencilerinden biri tarafından kurulan kütüphane ise genişletilmiş bir türdü: bu ‘Evrenin Belleği’ olacaktı.”²

Kitap hep bellek taşıyan bir ortam olarak görülmüştür. Bu düşüncenin uçları, Borges’in “Babil Kitaplığı”nın hayali “merkez”lerinden birinde buluşturulabilir. “Letizia Alvares de Toledo, engin Kitaplık’ın yararsız olduğunu gözlemlemiş: açık söylemek gerekirse, tek cilt, genel düzene uyan, dokuz ya da on kadrata dizilmiş, sonsuz sayıda, sonsuz incelikte yaprağı olan tek cilt yeterliymiş. (On yedinci yüzyılın başlarında Cavalieri, som gövdelerin tümünün sonsuz sayıda düzlemlerin eklentisiyle oluştuklarını söylemişti.) Gerçi bu ipeksi vade mecum’u taşımak kolay olmazdı: görünen her sayfa benzerlerine açılırdı: düşünülemeyen orta sayfanın da arkası olmazdı.”³

Kitap ile bellek ilişkisi, kağıdın kaynağına, ağacın dokusuna, köklerine dek sürülebilir. Boş kağıdın, orada yazılı olabilecek her şeyin muhtemel toplamını içerdiğini ileri süren yazarlar çıkmıştır. Bu “toplam yazı”nın evrenin ta kendisi olduğuna inanan tarikatlarla doludur tarih: Tanrı, geçmişin, bugünün ve geleceğin belleğini taşıyorsa, evreni yarattığı alfabe belleğin toplamına eşit ve sonsuzdur.

Kitap, bellek olarak kağıt ortamını kullanan bir bilgi mekânıdır. Basılı yazının çizgisel ve artzamanlı mekânı. Kitabın, bellek olarak kağıttan daha “yumuşak” bir ortamı, “bit”lerin⁴ elektronik ortamını kullanan yeni bir türü, yazının bu kez ne çizgisel, ne de artzamanlı olan bir başka mekânını ortaya çıkartmıştır: elektronik kitabın bilgi hipermekânı.

Ağaç dokusundan silisyum temelli silikon çiplere kitabın yaşadığı bu dönüşüme, kitaplıkların dönüşümünün eşlik etmemesi düşünülemez. Aslında kitaplıklar elektronik ortamla kitaplardan daha önce tanışmışlardır. Kitaplık düşüncesinin doğuşundan beri çok çeşitli konuda çok sayıda kitabı okuyucu için erişilebilir kılmak adına geliştirilen katalog, kart vb. arama sistemleri, enformasyon ve iletişim teknolojilerinin sunduğu kapsamlı, hızlı ve esnek sınıflandırma yeteneklerinin çekimiyle yavaş yavaş elektronik ortama taşınmıştır. Katalogları ve arama motorlarını elektronik ortama aktarılan kitaplar izlemiştir.

Birer enformasyon mekânı olan kitapların mekânı olarak Kitaplık, enformasyonun mekânsal metaforu olmanın da ötesinde saf enformasyon mekânı haline dönüşmeye başlamıştır. Enformasyon dolaşımı üzerine kurulmuş, maddesel-olmayan, akışkan ve esnek bir ağ mekânı.

Elektronik kitaplar ve sanal kitaplıklar, yazılı kültürümüzün yeni bir evresine mi işaret ediyor, yoksa bitişine mi? Bu soru farklı bağlam ve niyetlerle bir çok kez sorulmuştur. Henüz cevabı belli olmayan bu sorunun çözümü, belki de gizlediği değişim göstergelerinde yatmaktadır. “Sözel olandan yazılı olana –Sokrates ve izleyicileri tarafından uyarıyla karşılanan- tarihsel geçiş, entelektüel işleyişin kurallarını da tamamen değiştirdi. Yazılı metinler dolaşıma sokulabilir, incelenebilir ve notlarla zenginleştirilebilirdi; bilgi istikrarlı bir temele oturabilirdi. Yazılı olandan mekânik baskıya geçiş ve buna bağlı olarak okuryazarlığın halk arasında yayılışı, çoğu kişi tarafından Aydınlanma’yı mümkün kılan şey olarak gösterilir. Ve şimdi de bilgisayarlar, bir anlamda uygulanmış akılsallığın kusursuz örneği olarak, basılı sözcüğün otoritesini sarsıp, bizi spiralin farklı bir bölgesinde de olsa, sözel kültürleri karakterize eden süreç odaklılığa geri döndürüyorlar.”⁵

Tableaux Accomplis - C. Savigny - 1587

Aslında kağıt üzerindeki yazıyla ekrandaki yazı arasında belli bir süreklilik ilişkisi de mevcuttur. İnsanlar bilgiyi gelecek kuşaklar için erişilebilir kılmak için yazıyı, bilgi temelli bir iletişim teknolojisi olarak kullanmışlardır. Antik Yunan’ın “alfabetik zihni”, bir teknolojik paradigma dönüşümünün ürünüdür. “Benzeri tarihsel boyutlara sahip bir teknolojik dönüşüm de 2700 yıl sonra meydana gelmiştir, yani farklı iletişim tarzlarının etkileşimli bir ağ yapısıyla bütünleştirilmeleri. Bir başka deyişle, Üst-Metin ya da bir Üst-Dilin ortaya çıkışıyla, tarihte ilk kez, insan iletişiminin yazılı, sözel, görsel-işitsel tarzları tek bir sistemle bütünleştirilmiştir. (…) (Gerçek ya da ertelenmiş) seçili bir zamanda erişimi herkese açık küresel bir ağ içerisinde bir çok noktada etkileşime giren metin, imge ve seslerin aynı sistemde olası bütünleştirilmeleri, iletişimin niteliğini temelden değiştirmiştir.”⁶

Belleği kayda geçiren yazı, aynı zamanda belleğin yıkımını getireceği iddiasıyla eleştirilmiştir, tıpkı bugün elektronik ortam için ileri sürüldüğü gibi. “Phaedrus’ta Platon, Sokrates’in ağzından yazının insani olmadığını; gerçekte sadece insanın zihninde var olan düşünceyi zihnin dışında kurmaya kalkıştığını söyler; yazı bir nesne, imal edilmiş bir üründür. Elbette aynı söz, bilgisayar için de geçerlidir. Daha sonra Platon, yine Sokrates’in ağzından yazının belleği çürüttüğünü söyler. Yazıya alışan unutkan olur, kendi öz kaynaklarından yararlanacağına dış kaynaklara bağımlı kalır ve öz kaynaklarını yitirir. Yazı zihni zayıflatır. Bugün aynı sözleri anne-babalar, öz kaynak sayılan çarpım cetvelini ezberleyeceğine hesap makinesi kullanan çocuklar için söylemektedirler.”⁷

Elektronik ortam, birlikte anıldığı “enformasyon hızı” boyutuyla, yazılı kültürün değerlerini tehdit eden bir güç olarak da görülmekte ve alınan her enformasyon paketinin bir öncekini silen hızlı akışıyla, insan algısını ve bu arada belleğini de dönüştürmekle suçlanmaktadır. Hız ile bellek, bildiğimiz tanımlarıyla birbirilerini itmektedir.

“SİBER-mekân, ya da daha doğrusu, ‘sibernetik zaman-mekân’, gazetecilerin pek sevdiği şu doğrulamada kendini bulur: enformasyon, yerine ulaştırılmasındaki hızla değerlenir, daha da iyisi, hız enformasyonun ta kendisidir. (…) Bugün, ENFORMASYONUN madde-zaman-mekânın nihai boyutu haline gelmesiyle birlikte, bilişimcilerin, mekânın varolmadığı bu zaman derinliğini, sınırlı olmayıp genelleşmiş enformasyon ile, fizik ve bilişimin tümüyle birbirlerine karıştığı bir ENFORMASYON-DÜNYA ile özdeşleştirme eğilimleri artmıştır.”⁸

Kitap ile elektronik kitabı, metin ile hipermetini Paul Virilio’nun kavramlarıyla konumlayacak olursak; bir yanda elektronik enformasyon iletiminin “hız-yönelimli psiko-coğrafi imparatorluğu” “enformasyon-dünya”da sürekli akan “sibernetik ideografi” ya da “elektro-optik enfografi” olarak Hipermetin (hypertext); öte yanda “bilgi”nin gövde bulduğu, algılanabilir zaman-mekâna tabi, çizgisel-artzamanlı, optik-grafik topografya, yani Kitap bulunmaktadır.

Basılı yazının mantığı sentaks kurallarıyla belirlenir. Söylemin temel yapısı olarak sentaks, insan zihninin dil aracılığıyla anlama ulaştığı bir haritalandırmadır. Basılı yazı aslında bir tür çeviri işlemini gerektirir: Basılı yazı okunurken anlama doğru çevrilir. Okurun deneyimi tümüyle mahremdir. Sayfaların belli bir sırayla çevrilmesi ve sayfa boyunca dikey hareket, basılı yazının zaman eksenini belirler. Basılı kitap durağandır, okur kitap boyunca hareket eder, kitap değil.

Oysa elektronik ortamda enformasyon, bir özel vericiden özel bir alıcıya doğru değil, açık bir ağ üzerinde hareket eder. Özel ağlar dışında, bu deneyim, kamusal bir nitelik taşır. Elektronik iletişim etkileşimlidir. Ekrandaki içeriğin bir noktasından bir başka noktasına, bir başka içeriğe ve oradan bir başkasına ulaşmak mümkündür; enformasyon potansiyel olarak her zaman ağ üzerinde mevcut olsa da basit bir tıklama ya da tuş darbesiyle silinebilir, değiştirilebilir. Okuma hızı ekranın kaydırma hareketiyle artmıştır. Temel hareket, daha ziyade birleştiricidir, dikey olarak toplayıcı değil. Sunum algıyı yapılandırır ve algı enformasyonun nasıl düzenlendiğine göre belirlenir.

Kitaptan ekrana doğru bu geçiş, neleri değiştirecektir? “Eski tarz, tek bir yazar tarafından daktilo edilmiş, yeniden gözden geçirilmiş, dizilmiş, basılmış, kitapçılar aracılığıyla dolaşıma sokulmuş, okur tarafından satın alınmış, yine eski tarzda, sayfaları baştan sona çevirerek, yazarın seçtiği çok sayıda mevcut imkân arasında gerekli yapı sayılan bir anlam yapısına doğru birleştirilmiş A Metni. Şimdi de B Metni, bir ya da bir çok yazar tarafından seçenekleri çoğaltan bir yazılım kullanılarak bilgisayarda oluşturulmuş hipermetin. Ortaya çıkan metin, eski tarzda çizgisel olarak da okunabilir, ama aynı zamanda açık bir metindir. Okuyucu çok sayıda alt anlatı patikalarına sapabilir, belli anahtar tanımlamalarla görsel unsurları çağırabilir, farklı bir çok olası sondan herhangi birini seçebilir. B metni ile yaptığımız nedir? Bunu hala ‘okumak’ olarak adlandırabilir miyiz? Yoksa, ‘metinlemek’ (texting) ya da “sözcük-pilotluğu’ (word-piloting) gibi bir terim mi uydurmamız gerek?”⁹

Roland Barthes, “S/Z”de, “ideal metin” olarak da adlandırdığı “ağ olarak metin”in, yani hipermetinin düşünü kurmuştur: “Bu ideal metinde, hiçbiri diğerine üstün gelmeksizin, ağlar çok sayıda ve etkileşim halindedir; bu metin, gösterilenlerden oluşmuş bir yapı değil, bir gösterenler galaksisidir; başlangıcı yoktur; tersine çevrilebilir; hiçbirinin asıl giriş olmadığı çeşitli girişlerden geçerek ulaşırız oraya; harekete geçirdiği kodlar göz alabildiğince uzanırlar ve önceden belirlenemezler…; anlam sistemleri bu mutlak olarak çoğul metin üzerinde egemenlik kurabilirler, ancak dilin sonsuzluğuna bağlı olarak sayıları asla sonlu değildir.”¹⁰ Dünyadaki her şeyin bir Kitaba ulaşmak için varolduğunu düşünen Mallarmé gibi, metni henüz kurulmamış bir ağ olarak gören Jean-Joseph Goux da benzer bir yaklaşım içindedir: “henüz düşünülmemiş bir ağ düşüncesi, temsiliyetçi olmayan ve çokdüğümlü bir örgütlenme, bir metin düşüncesi… hiçbir şeyin başlıklandıramayacağı metin. Başlıksız, bölümsüz. Başsız, büyük harfsiz.”¹¹

Bir çok farklı metni kendi içlerinde ve birbirleri arasında etkileşimli olarak bağlantılayan hipermetin, kendisini görsel enformasyon, ses, animasyon ve diğer veri biçimleriyle bütünleştirerek genişleten “hipermedya” terimiyle doğrudan bağlantılıdır. Bu durum, elektronik ortamın kitabı dönüştürdüğü bir başka noktayı ele verir. Elektronik kitap multimedya haline gelmektedir. Ya da, “multimedya giderek kitaba benzemektedir, katlayıp yatağa götürebileceğiniz, sohbet edebileceğiniz ya da size bir hikaye anlatabilecek bir kitaba.”¹² Günümüzde, tümü internet erişimli olmak üzere, önce PDA (Personal Digital Assistant) adı verilen cep bilgisayarlarıyla, sonra kitap biçimi verilmiş tablet PC’lerle ve son olarak da bükülebilir, kullanılıp atılabilir “elektronik kağıt”la¹³, e-kitaplar artık tümüyle birer hipermedyaya dönüşmektedir.

Gerek hipermetin, gerekse hipermedya kavramları dolaysız olarak ağ mantığına bağlı oldukları için, hipermedya olarak elektronik kitapların birer düğüm oluşturarak kurdukları ağı, “sanal kitaplık” diye adlandırmak yanlış olmaz. Bu öylesine bağlantılı bir kitaplıktır ki, erişilebilirlik bakımından içerdiği kitapların toplamı olan bir Sanal Kitap haline gelmektedir.

Leiden Üniversite Kütüphanesi - J. C. Woudannus - 1610

Aslına bakılırsa, bağlamı biraz zorlayarak, “ağların ağı” internetin kendisinin devasa bir sanal kitaplığa benzediğini söylemek mümkündür, ama “ışıkları yanmayan ve bütün kitapların yerde yığılı olduğu” bir kitaplığa… Sağladığı hızlı enformasyon birikimi ve kayıt yeteneğiyle internetin, tıpkı İskenderiye Kitaplığı gibi, “evrenin belleği” olarak görülmeye aday bir konumu vardır. Ama aynı devasalık, gayri merkezi yapı ve bağlantı imkânlarının sonsuzluğuyla birleştiğinde, İnternet “enformasyon çöplüğü” olarak da adlandırılabilir.

Oysa zamanımızın sanal kitaplıkları, internet içerisinde oluşturdukları özel enformasyon mimarileriyle, sınıflandırma, arama ve erişim araçlarıyla bu kaosun içerisinde birer “düzen adası” olarak belirmektedir. Kütüphanecilik ve bilişim, başka bir çok alanda olduğu gibi iç içe geçmektedir. Bunu üniversitelerin kütüphanecilik bölümlerinin sunduğu uzmanlık nitelemelerinden de anlamak mümkündür: Enformasyon aracılığı, enformasyon erişim uzmanlığı, referans kütüphaneciliği, bilgi yöneticiliği, kitaplık enformasyon yöneticiliği, kitaplık medya uzmanlığı, internet kütüphaneciliği vb.

Sanal kitaplığın, birbiriyle sarmal bir ilişki kuran iki temel ekseni vardır: Bu eksenlerin biri, fiziksel kitaplar barındıran fiziksel bir kitaplığın, kayıtlarını, kataloglarını ve giderek kitapların elektronik versiyonlarını barındıran sanal uzantısıdır. Nitekim, iletişim ve bilişim teknolojilerinin gelişimiyle, önce British Museum and Library, Bibliothèque Nationale de France, Library of Congress gibi Batı’nın prestijli ulusal kitaplıkları, daha sonra da ilkokul kitaplıklarına kadar bir çok kamusal kitaplık, arama işlevleri başta olmak üzere, kayıt, erişim sağlama vb. işlevleri aşamalı olarak elektronik ortama taşımışlardır.

Diğer eksen ise, yalnızca elektronik kitapların bulunduğu, tüm mevcudiyeti ağ üzerinde olan sanal kitaplıklardır. Bu tür kitaplıkların öncüleri, genellikle telif yasaları kapsamı dışında kalan klasiklerin elektronik versiyonlarını barındıran ve hedeflenen kapsamıyla cüretkar “bellek” nitelemesine göz diken projelerdi. Hız kesmiş de olsa halen varlığını sürdüren “Gutenberg Projesi” bunların en ünlüsüdür.¹⁴ 1971’de Michael Hart tarafından, kendisinin “kopyalayıcı teknoloji” (replicator technology) adını verdiği, “bir bilgisayara girilebilen herhangi bir şey sonsuzca çoğaltılabilir” ilkesinden hareketle başlatılan “Gutenberg Projesi”, bilgisayara girilen herhangi bir kitabın (bu arada resimlerin, seslerin, hatta üç boyutlu nesne taramalarının) dileyen herkes için (hatta uydu aracılığıyla bu dünyada olmayanlar için bile) erişilebilir olması fikri üzerinde kuruldu.¹⁵ Erişilebilirlik adına, herhangi bir işletim sistemi tarafından tanınabilecek basit metin formatında¹⁶ yüklenen e-kitapların, herhangi bir internet tarayıcısı ile okunabilmesi esas alınmıştı.

Zamanla bu tür kitaplıklar giderek arttı. Bugün, fiziksel/kamusal ya da sanal/kamusal nitelikli kitaplıkların yanı sıra, çok sayıda özel, akademik, vb. sanal kitaplıklara, hatta farklı kategorideki bir çok sanal kitaplığı bünyesinde barındıran ya da erişim sağlayan sanal kitaplık “portal”larına rastlamak mümkün. Bu zincire, giderek hacim kazanan elektronik yayıncılık sektörünün, e-kitap üretim, satış ve dağıtımıyla uğraşan şirketlerin oluşturduğu elektronik ticaret siteleri de katılınca, kapsam tahmin edilebilir. Henüz, kitaptan e-kitaba, kitaplıktan sanal kitaplığa doğru hareketin başlangıç aşamalarında olduğumuz ve bilgi ve iletişim teknolojilerinin gelişim ivmesi hesaba katılırsa, kültürel bellek olarak sanal kitaplığın yol açacağı değişimin boyutları konusunda çok silik bir imgeye ulaşmak zor olmayacaktır.

Sanal kitaplıkların önünde, tıpkı e-kitap yayıncılığının olduğu gibi, güçlü bir fikri hak mülkiyeti engeli vardır. İnternet ortamında dolaşıma giren e-kitabın kopyalanabilir olması bakımından, telif kapsamı dışında kalan eserler haricindeki kitap, makale vb. malzemenin kamusal dolaşımı sorunu henüz tam olarak çözülememiştir. Sanal kitaplıklar, özellikle fiziksel kitaplıkların sanal uzantıları, bu sorunu üyelik vb. sistemlerle, giderek de kopya koruma teknolojisi gibi önlemlerle çözmeye çalışmaktadır. Yine de yayıncılar fikri hakları konusunda kamusal kitaplıkları önemli bir tehdit olarak algılıyorlar. Ancak, tıpkı okulların elektronik öğrenime, kitapçıların e-kitapçılara, müzelerin sanal müzelere dönüşmesi, daha doğrusu sanal paralel evrenini yaratması gibi, koruma, hacim yönetimi ve depolama, erişim sağlama gibi pek çok sorunla boğuşan kitaplıklar sanal uzantılarını oluşturmaya devam ediyorlar. Kitaplık portallarıyla birbirine bağlanan sanal kitaplıklar, internet içinde ikinci bir ağ kuruyor, evrensel kütüphanecinin dünyadaki tüm kitapları birleştirme düşü bir bakıma yeniden hayat buluyor.

Evrenin belleği olarak kitaplık, hep sonsuzluk imgesiyle düşünüldü. Ağın içerdiği ve içereceği düğümlerin birleşimindeki olasılıkların uçsuzluğuyla kurulan hipermekânda, kitaplar, yazı, kültür fragmanları, taklitler, simülasyonlar, unutuluşlar durmaksızın birbirine bağlanabilir. Ama enformasyon hızıyla atalete tutulan algının zaman-mekânı ya da kamusallığın kaygan zemini, bu çizgisel ve artzamanlı olmayan boyuta nasıl açılacak? Kütüphanecinin bile, hızla dokunan ağın her anını kuşatamadığı sonsuz bir kitaplıkta, ancak “zahir”den bakanın küresel bakışlarıyla her anı ve noktasını ”okuyabildiği” ve çıldırdığı o imkânsız kitabı kim okuyacak? Siborg mu? “İnsan-sonrası” (post-human)…

Peki ya e-kitaplara da, kitap kurtları gibi, virüs, internet solucanı türü haşarat bulaşırsa? Ya virüs, elektronik ortamda kodlanmış bilgiyi tüm ağ boyunca kendisini sonsuz sayıda kopyalayarak sonsuza dek dönüştürürse? Sorular açık, imkân da…

Dr. Özgür Uçkan

* (ARIES, S:1, Haziran-Ağustos 2002)

Kaynakça

1. Gerry McGovern, “Egovernment: Epublisher”, NUA White Paper, Şubat 2001, http://www.nua.com (Artık yayında olmayan bu web sitesi yerine belgeye şu adresten ulaşabilirsiniz: (http://www.veribaz.com/viewdoc.html?egovernment-epublisher-446310.html)
2. Alberto Manguel, Okumanın Tarihi, çev. Füsun Elioğlu, Yapı Kredi Yayınları, 2001, sf. 223
3. Jorge Luis Borges, “Babil Kitaplığı”, Ficciones – Hayaller ve Hikayeler, çev. Tomris Uyar – Fatih Özgüven, İletişim Yayınları, 1998, sf. 75, dipnot 4
4. Bit: B(inary) (Dig)it, yani ikili sayı sözcüklerinin kısaltılmasından türetilen “bit” sözcüğü, bilgisayar dilinde en küçük enformasyon birimini belirtmek için kullanılır. 0 ve 1 lerden, yani açık / kapalı mantığından oluşan dijital enformasyonun en küçük birimi, 0 ve 1 değerine sahip olan bit’tir. Normal boyutlarda bir kitabın elektronik versiyonu, yaklaşık 10 milyon bit’ten oluşur.
5. Sven Birkerts, “Hypertext: Of Mouse and Man”, The Gutenberg Elegies – The Fate of Reading in an Electronic Age, Faber and Faber, 1994
6. Manuel Castells, The Rise of the Network Society (The Information Age: Economy, Society and Culture – Volume I), Blackwell Publishers, 1996, sf. 328
7. Walter J. Ong, Sözlü ve Yazılı Kültür: Sözün Teknolojileşmesi, çev. Sema Postacıoğlu Banon, Metis Yayınları, 1995, sf. 98
8. Paul Virilio, L’art du Moteur, Galilée, 1993, sf. 180-181
9. Sven Birkerts, “Hypertext: Of Mouse and Man”, a.g.y.
10. Roland Barthes, S/Z, Seuil, 1970 (1996), sf.11-12
11. Jean-Joseph Goux (Numismatique II), aktaran: Jacques Derrida, La Dissémination, Seuil, 1972, sf. 203
12. Nicholas Negroponte, “Boks without Pages”, Being Digital, Coronet Boks, 1995 (1996), sf. 71; ayrıca bkz. “The Future of the Book”, Wired 4.02, Şubat 1996, http://www.wired.com/wired/archive/4.02/negroponte.html
13. “Elektronik Kağıt”: Yüksek kontrastlı, düşük maliyetli, okunabilir/yazılabilir/silinebilir ortam
14. Project Gutenberg, http://www.promo.net/pg/
15. Bkz. “History and Philosophy of Project Gutenberg”, 1992, http://www.promo.net/pg/history.html
16. “Plain vanilla ASCII” – Enformasyon Değişimi için Amerikan Standard Kodu’nun düşük bir türevi.

Ücretsiz yüklenebilen “Stanza” (iTunes Bağlantılarıdır) ile “eReader” ve üç dolara satılan “Classics” yazılımlarıyla Apple’ın iPhone’u da, Amazon’un Elekronik Kitap (E-kitap, E-tablet) cihazı “Kindle”a ciddi bir rakip haline geldiğini göstermişti hani… Stanza’yı bugüne değin bir milyondan fazla kişi indirmiş cebine. Kimi kurcalamak içinse, kimi kitap okumak, “e-kitap” okumak için.

Stanza Bestsellers

Amazon, ilk çıktığı günlerde yok satan Kindle’ın ikinci modeli “Kindle 2″yi geçen yılın sonlarında piyasaya sunmuştu. iPhone veya Kindle’ın elektronik kitap tableti olarak en önemli özellikleri, bir bilgisayar bağlantısına ihtiyaç duymaksızın internet veya kablosuz telefon ağlarından kitap indirebilmeleriydi; biz bilelim veya bilmeyelim halen de öyle…

Stanza kütüphanesinde 100.000′in üzerinde, Amazon’un kütüphanesinde 270.000′i aşkın e-kitap bulunuyor. Amazon’un, sadece iPhone üzerinde çalışan Stanza’nın sahibi Lexcycle firmasını satın aldığı –bugün– duyuruldu. Google, saman altından su yürütüyor.

Ya biz ne yapıyoruz?.. Kitapla hatırlı bir ilişki kurabilmişlerden konuya biraz aşina olanlarımız varsa da, onların “Öyle de kitap okunur muymuş canım…” diyerek geçiştirmesiyle bekleşiyoruz. Bekleyelim… Bekleyelim ki dünya teknoloji ve çevrimiçi perakende devleri gelsinler, öyle kitap okunur muymuş okunmaz mıymış göstersinler. Biz yine bildiğimizi okuyalım.

İnternet üzerinde mevcut ve artık milyonlarla ifade edilen elektronik kitap sayısının yüzde doksan dokuz nokta doksan dokuzu Türkçe dili dışındaki eserler.

“Bu Türkçe bilenler için ne anlam ifade ediyor?” diye sorulacak olursa, bunun en isabetli yanıtı, “Matbaanın bu topraklara Avrupa’dan üç yüz yıl sonra gelmesi ne anlam ifade ediyorsa, o…”dur.

Classics

İyimser, günümüz gerçeklerine uymasa da güne not düşen başka bir bakış açısı ise okunması yapmasından daha kolay uzun bir cümleyle bize şunu söyler:

“Üniversitelerin kimi kendi içlerinde yürüttükleri, kimi ünvan yükseltme tezlerine konu olmakla kalan çalışmaları artık birleştirmeleri ve genele yayma iradesini göstermeleri, bunun için öncelikle yayınevleri ve yazar örgütlerinin bu çalışmalara dahil edilmesi, sonralıkla halihazırda konuyla ilgilenmekte olan uluslararası organizasyonlara dahil olunması, sahipsiz metin zenginliklerimizin yasal yoldan nasıl işlenebileceği konusuna telif hakları kapsamında açıklık getirilmesi, bu arada aydınlanma yolunda “etken” bir unsur olarak “okuma” eyleminin erdemlerini “edilgen” topluma anlatma erkini elinde bulunduran “bir hısım” medyanın ticari amaç gütmeksizin(!) gündem oluşturmayı kendine heves edinmesi, mevcut ve müstakbel telif hakkı sahiplerinin bu haklarını paraya çevirebilecek mekanizmaların ülkemizde de oluşturulması ve böylelikle kitapların sayısal bilgi haline dönüştürülmesine başlanarak dileyen okurların erişimine açılması için aradan otuz yıl geçmesinin beklenmemesi…”

- Amiiin!..

Yani insanlığın genel yararının değil, bireyciliğin yüceltildiği, zümrecilikten, taraf(k)ârlıktan çoğu birey bile olamayan bir insan topluluğu için olmayacak duaya idi amin. Bizde bazı şeylerin dank etmesi zaman alabiliyor.

Bu da kendiliğinden gerçekleşmiyor elbette; “beklenmedik bireycilerin” atı alıp Üsküdar’ın hâkim bir tepesinden pis bıyıklı bir gülümsemeyle dank ettirmesi gerekiyor.

Yenilik ve devrimsel nitelikleri toplumca bilinmeyen bir konu, kanıksanması şöyle dursun, henüz hiç irdelenmemişken, “duble yol devrimcilerimizin⁽¹⁾” Milli Eğitim Bakanlığı eliyle hangi kapalı kapılar ardında, hangi tepeden inme e-kitap cihazını, hangilerimizin içtiği rakıdan arttırdıkları vergilerle finanse ederek, hangi “bireyleri” zengin edeceğini de pek yakında görüp öğreneceğiz. Haberiniz oldu mu?.. Amaçlarını “çocukları çantalarındaki kitapların ‘ağırlığından’ kurtarmak” olarak açıklamışlardı hani…

Bilmesek daha iyi.

(1) Feridun Fikret Baloğlu, 22. Dönem CHP Antalya Milletvekili

Newsweek dergisi

400 USD fiyatla satışa sunulacağı söylenen cihazın diğer özellikleri ise şöyle:

E-Ink teknolojisi, EVDO ve WİFİ bağlantı, klavye, 30 saat pil ömrü, 2 saatte şarj, 800×600 piksel ekran, SD kart girişi, USB 2.0 girişi, 200 kitabın üzerinde kapasite, kelime veya cümle arama özelliği, kulaklık çıkışı ve bizim saymadığımız veya belirtilmeyen diğer özellikler.

Bu olduğunda, önümüzdeki yıl aynen YTL’nin önünden ‘Y’ harfinin düşecek olması gibi E-Kitap’ların da önünden ‘E’ harfi kalkacak, kitap dediğimizde bu cihazları ifade etmiş olacağız.

Öyle ya, portatif müzik ve video çalarlar, cep telefonları dururken ne diye yaygınlaşsın ki ‘okumayı’ tabana yayabilecek bu tip cihazlar?

Exlibrary’de yayınlanan ve bu soruya cevap veren yazı bağlantılarını yazımın sonunda bulabilirsiniz. Ben bu yazıda şeytanın avukatlığına soyunacağım.

Dünyada hammadde girdisi kâğıt olan en büyük sektörlerden biri nedir? Öyle fazla detaya inmeyin. En göz önünde olanını soruyorum. En hayatımıza girmiş, kitlelerin sosyal, kültürel, politik hayatını yönlendirmeye soyunmuş sektörden bahsediyorum…

Adına eskiden gazetecilik dediğimiz, televizyonlar ve diğer iletişim kanallarını keşfetmekten başka, tahakküm altına almış olmalarından dolayı ‘medya’ adını almış sektörden bahsediyorum.

Her sorunun altında medyayı görenlerden değilim. Deyimi mazur görün -benim değil, genelde muhalif görüş sunanların başvurduğu meşhur kalıp-, “Medya kadar başına taş düşsün” diyebileceklere de ayrıca sorarım. Oradan zaten başımıza düşmüş gibi durmuyor mu veya siz kendinizi taşın üstünde mi zannediyorsunuz?

Yüksek tirajlarından ve güçlü sermaye yapılarından dolayı en büyük matbaalar onların. En çok kitap baskısını onlar yapıyorlar. Yüksek tirajlı kitaplar, onların rotatifleri arasından geçmeden sizin elinize değmiyor.

Peki, dünyanın en çok kitap tüketilen (okunan dememiş olmayı bağışlayın ki, anlatayım) ülkesi neresi?

Peki o dünyanın en çok kitap -hadi yazımı uzatmayıp ‘okunan’ diyeyim- ülkesinde hangi tür kitaplar ağırlıklı olarak çok satıyor, biliyor musunuz?

Eh!, bir kitabın veya yazarın popüler olması için hangi yol ve yöntemler kullanılıyor ve o yol ve yöntemler -reklamlar işte..- yine kimlerin tezgâhından geçiyor ve kimler aracılığıyla bize ulaşıyor malûm.

İzlemek, seyretmek, dinlemek mi düşünce tembelliğine yol açıyor yoksa okumak mı? Hangisinin desteklenmesi kimlerin işine yarıyor, kimler zarar görüyor?

Neden gazete sahipleri televizyon kanalı, televizyon kanalı sahipleri de gazete sahibi?

Son sorumun cevabını ben vereyim:

Çünkü, medya, “demokrasinin bilmem kaçıncı kuvveti” martavalından ziyade, bugünkü düzenin en büyük destekçisi ve destek olduğu oranda da siyasi otorite tarafından palazlanmasına doğrudan ve dolaylı destek olunan dayanak noktası durumunda. Bu sadece ülkemizde değil, dünyanın her yerinde böyle.

E-Kitap sahibi olmanın ve okumanın da bir maliyeti var tabii ki. Ancak detayını aşağıdaki bağlantılardan öğrenebileceğiniz gibi, normal elektronik cihazlarla karşılaştırıldığında neredeyse sıfıra yakın enerji harcaması olan E-Ink gibi teknolojiler kullanılarak günümüzde üretilen ama bizim tanışmadığımız cihazlar, bir baskıda 10 ağaç yiyen canavarlardan elbette çok ama çok daha masum.

O canavarlar ki, 21. yüzyıla kadar insanoğlunun can dostu olmuşlar. Ama bugün, kâğıt tüketimi boğaza dayanmadan dostluğumuzu sorgulamak zamanı gelmiş te geçmiş bulunuyor.

Kitaplarla dostluğumuzu sorgularken kendimize dürüstçe soralım; kitabın kâğıt kokusu, okuma kolaylığı mıdır bizi onlara bağlayan, onları bize bağışlayan; yoksa içeriği mi, anlattığı mı diye…

Bir kez daha tekrar edeyim:

E-Kitap, sadece bildiğimiz bilgisayarlarla okunan bir kitap şekli değil. Kitap boyutlarındaki E-Kitap cihazlarıyla -mevcut teknolojileri birleştirmeye birileri müsaade etmiş olsa- bugün gazete bile okuyabilirsiniz.

Exlibrary’den konuyla ilgili okumalar:

• Bir kitap 10 ağaç
• E-Kitap Cihazı Prototipimiz
• Nafile Tasarımlar (yorumlardaki detaylara dikkat!)
• Ticari kaygılar, tarihi yanılgılar
• E-Kitap teknolojileri
• Yeter ki okumaya hevesiniz olsun
• E-Kitaplar dünyamızı kurtarabilir (mi)?

Biz sıradan bir kitabı (sıradanlığı kitaplığından değil de sayfa sayısı, kâğıt gramajı ve tirajından kaynaklansın) ele alalım.

2000 adet kitap, tanesi ortalama 300 gramdan 600 Kg. eder. Yanisi 0,6 Ton!

Çevre ve Orman Bakanlığı web sitesinde bulunan ve Prof. Dr. Mustafa Öztürk tarafından 2005 yılında kaleme alınan yazıda belirtilen verilere göre;

Bir Ton kâğıt, 2,4 ton odundan yapılıyor. 2,4 ton odun elde etmek için ise 17 yetişkin çam ağacının kesilmesi gerekiyor. O bir ton kağıdı elde etmek için ayrıca 440 ton su ve 7600 kWh elektrik enerjisi kullanılıyor.

Kâğıt elde etmek için atık kâğıt veya az gelişmiş ülkelerdeki gibi alternatif bitkilerden faydalanılması durumunda yukarıdaki hesaplama geçerli olmamakla birlikte, su ve enerji kullanımı ile doğaya zararlı kimyasal madde kullanımı, ağaçtan üretilen kâğıttan çok daha farklı değil. Bu kimyasal madde çeşitlerini öğrenmek veya ağaçların kesilmesinden başlayarak kağıda kadarki yolculuğunun dehşetini yaşamak isteyenler, Çevre ve Orman Bakanlığı web sitesindeki belgeyi (MS Word dokümanı) inceleyebilirler.

Yine aynı kaynağa göre, her yıl dünya ormanlarının %1,3′ü (40 milyon hektar!) kâğıt üretiminde kullanılmakta. Bu da yaklaşık olarak bir İsviçre veya Paraguay yüzölçümüne denk geliyor.

Yani, 2000 tirajlı tek baskıda kalan mütevazı bir kitap basmak demek, doğaya ve insana karşı diğer maliyetlerinin haricinde 10 ağaç kesilmesi anlamına geliyor.

Bu kitaplar ne yazık ki, siz alsanız da almasanız da kitapçılardaki ve büyük marketlerdeki kitap reyonlarındaki rafları süslemeye devam ediyor ve böyle devam etmemesi için de ortada bir neden görünmüyor.

E-Kitap mı? O da ne ola ki?

Yazımızın başında, “Sanat Kitabı” tanımının özgün kitap tasarımı anlamında kullanıldığını ve sanat kitabı dediğimiz yerlerde aynı anlamı ifade etmek istediğimizi hemen belirtelim.

Elektronik çağ yeni kapılar açıyor. Ama benim özlediğim, somut objenin tutulabilme duygusudur. Bilgisayarların hızla uçtuğu ve ütopyaların sanal gerçek yolculuklarına doğru süzüldüğü zamanda, ben, geride kalmaktan mutluyum ve ellerimin arasına alabildiğim fiziksel objenin, bir sonraki sayfasını çevirmenin sabırsızlığını yaşamanın keyfini sürmekteyim.

Sn. Taşçıoğlu’nun yazısında geçen bu söz, dipnotunda da belirtildiği gibi Edward Hutchins’e ait. Elektronik kitap kavramına karşı olanların, -bu insafsız bir niteleme olabilir, alışmak istemeyenlerin diyelim- öne sürdüğü birinci ve en önemli itiraz gerekçesini yukarıdaki paragraf özetliyor aslında.

Yazının tamamı okunduğunde E-Kitap kavramına itiraz niteliği taşımadığını, kitap kavramının geneline farklı bir pencere açtığını hemen belirtelim. Sn. Taşçıoğlu’nun yazısındaki tek bir hususa itirazımız var, onu da bu yazının sonunda bulacaksınız.

Yazıda geçen bazı önemli ayrıntılar da var ki, çoğunluğun hissetme şansı bulamadığı veya kullanırken önemsemediğimiz detayları kapsıyor. Başlığında bulunan türden kitapların elektronik ortamda tekrar edilmesinin, üretilmesinin neden mümkün olamayacağı ve nihayet “Kitap” nedir sorusuna verilmiş bazı usturuplu cevapları Sn. Taşçıoğlu’nun yazısında bulabilirsiniz.

Yazısının tamamını aktarmak yerine önemli bulduğumuz bazı paragraflara yer vermekle yetineceğiz. Yazının tamamını, Grafik Tasarım dergisinin ilgili sayısından okuyabilirsiniz. Özellikle Anadolu’da yok satan dergiyi bulabilmeniz şartıyla tabii.

Kitap, genel bir tanımlama yapıldığında; “ciltli veya ciltsiz olarak bir araya getirilmiş, basılı veya yazılı kâğıt yapraklarının bütünü” olsa da, daha iyi bir tanımlama için kitabın, hem fiziksel hem de işlevsel yönleri incelenmelidir. Kitap, grafik bir dil ile görsel iletişim amacı taşıyan, bir ya da birkaç bölümden oluşan, sistematik sunum ve sunduğunu koruma amacı taşıyan bir bütündür.

Kitap, yaygın olan görüşün aksine, salt “yazılı bilgi taşıyan” bir nesne değildir. Bilgiyi ve yazıyı taşıyan nesne, bir mikrofilm ya da e-kitap olabileceği gibi, bir nesne olarak kitap da var olan metinleri taşıyan yüzeyler grubu olmaktan öteye giderek, görsel iletişimi, sıralı anlatıma elverişli formu ile farklı biçimlerde sunabilir.

Kitabın bilgi taşıma amacı taşımadığı; formunu kullanarak iletişimini sağladığı biçimine “Sanat Kitabı” adı altında rastlanmaktadır. Özgün kitap tasarımı olarak da adlandırılabilen bu alanda kitap tasarımcısı ya da sanatçısı formu, amacına yönelik kullanımında çok daha özgürdür. Burada kitap, formuna ait, sayfa, sayfaların açılma düzeni, biçimi ve sıralanma gibi özellikleri ve kâğıt, mürekkep, baskı ve ciltleme tekniği gibi malzeme ve uygulama özellikleri ile görsel ya da yazınsal yolla iletişim kurar. Sanatçı kitabı orijinal eserdir; önceden var olan bir eserin çoğaltılması değildir. Sanat kitabı, aynı zamanda biçime ait anlamlandırma ve oluşturma özellikleriyle, tematik ya da estetik konuları kaynaştıran kitaptır. (Sn. Taşçıoğlu’nun dipnotunda bu paragrafın Johanna Drucker, The Century of Artist Books, Granary Books, New York, 1995. sf.2′den alıntılandığı belirtiliyor)

Yazıda, Grafik Üstadı Bülent Erkmen’in, Salı toplantıları, “Bir Kitabın Organları” Yapı Kredi Yayınları, 1993. sf.97′deki bir ifadesi de bulunuyor. Şöyle:

Grafik tasarımcı Bülent Erkmen sanat kitabını “yeni kitap” olarak tanımlamış ve yeni kitabı şöyle sorgulamıştır:

“Bu kitaplarda kitap yapısı, kitap mekânı, yazı, resim, kâğıt, dizgi, cilt, düzenleme gibi elemanlarla kurulur, birlikte inşa edilir. Bu kitaplarda bakmak okumaktır, görmek okumaktır, elimize aldığımız kitabın üzerinde düşünmek okumaktır. Şimdi acaba böyle bir kitapta yazar, yazıyı, yazma eylemi dışında arar mı, kâğıt ya da boşluk, yani beyaz alan, cilt, resim de ayrıca bir yazı mıdır? Bu bir yazarın yazmadan yazacağı, yazının kendisini kullanmadan yazabileceği bir kitap mıdır? Okunacak olanı yazıda ya da resimde aramak yerine kitabın kendisinde mi aramalıyız?.”

Sn. Melike Taşçıoğlu’nun yazısı devam ediyor:

(…) Elektronik medyanın gelişmesi ile birlikte gündeme gelen e-kitaplar giderek yaygınlaşmış ve basılı kitabın geleceğine ilişkin soruların giderek çoğalmasına neden olmuştur. Günümüzde karşılaşılan durum, kullanım açısından kodeksin ortaya çıkışıyla ve çoğaltım açısından da tipografi tekniğinin bulunmasıyla ortaya çıkan yeniliklere benzetilebilir: Kodeks öncesinde tomar (scroll) kitaplar kullanılmış, fakat, bu form, kaydedilmesi ve daha sonra bulunması gereken bilgi çoğaldıkça, yerini, daha küçük boydaki sayfaların birbiri üzerine getirilerek birleştirilmesi ile oluşan, dolayısıyla tüm ruloyu açmak yerine, aranılan bölümün çok daha hızlı ve zahmetsiz bulunabilmesine olanak tanıyan kodeks formuna bırakmıştır. Kodeksin, rulonun yerini alması yaklaşık 400 yıl gibi uzun bir süreç olsa da, kalıcılığı, pratikliği, güvenirliği ve daha kolay ulaşılabilirliği onun hâlâ “kitap” denildiğinde ilk -ve çoğu zaman hâlâ tek- form olarak aklımıza gelmesi ile ispatlanmış durumdadır. 1450′de Gutenberg’in tipografi tekniğini geliştirmesi, kitapların, daha fazla sayıda üretilebilmesine olanak vermiş ve basılan kitabın yayılarak daha geniş kitlelere ulaşabilmesine imkân tanımıştır -tıpkı bugün internetin yaptığı gibi.

Yazıdan bazı cümleler şöyle:

(…) İnternet üzerinde tamamı yayınlanan ilk Türkçe e-kitap, yayınevi baskısı olmayan “41 Derece”. Ali Rıza Esin’in yazdığı ve 1997′de yayımlanan bu şiir kitabına bugün www.exlibrary.com adresinden ulaşılabilir. (…)

(…) AltKitap’ın ardından kurulan bir başka e-yayınevi de Exlibrary.com. Exlibrary.com’un amaçları arasında e-kitap yayınlamanın yanı sıra bu konuyla ilgili teknolojik yenilikleri duyurmak ve kavramı yaygınlaştırmak da bulunuyor. Site, 2006 yılından beri de blog mantığına uyan bir altyapıyla günlük yazılar yayımlıyor. Yazıların içeriğini okumayı kitapla ve edebiyatla ilgili, okumayı özendirici konular oluşturuyor. (…)

E-Kitaplar hakkında ayrıntılı bilgiler ve bazı yazarlarımızın konuya bakışlarını içeren yazıyı okumak isteyenler buradan buyursunlar.

UBIT, Bahçeşehir Üniversitesi ve Uğur Dershaneleri’nin de içinde bulunduğu Uğur Eğitim Kurumları’na ait bir firma. Bu, cihazın satışı anlamında şanslı bir konuma sahip oldukları anlamına geliyor.

E-Kitap cihazları konusundaki müşkülpesentliğimizi bilenler için söyleyelim; bir önceki paragrafta belirttiğimiz husus, cihaz hakkındaki düşüncelerimizi de özetliyor aslında. Yine de E-Kitap (Elektronik Kitap) kavramını desteklemesi anlamında değerli gördüğümüzden ürüne ve üreticilerine başarılar diliyoruz.

Toplam 633 oydan 309′u “Okumam” şeklinde cevaplandı. Kullanılan oyların %49′u bu cevabı temsil ettiğinden, E-Kitap satışından maddi bir fayda sağlanmasının zor olduğu yönünde bir sonuca varabiliriz.

Ancak, “Okurum” (130 oy – %20) ve “Fiyatına bağlı” (169 oy – %27) cevaplarının toplamı, %47′lik bir okur kitlesinin E-Kitap’ları satın alarak okuyabileceği yönünde bir veri sunuyor bizlere.

Bu sonuçların ülke çapında bir değerlendirmeyi yansıttığını söylemek doğru olmasa da, bilgisayarlar üzerinde lisanssız çalışan yazılımlar (yazılım korsanlığı), müzik piyasasının içinde bulunduğu durum (müzik korsanlığı, yasal olmayan mp3 paylaşımı), web sitemize “bedava kitap”, “korsan kitap” şeklinde aramalarla ulaşan kullanıcıların çokluğu da dikkate alındığında, ülkemizde E-Kitap düzeninde bir ürünün ekonomik değer ifade etmesinin gerçekten zor olacağı sonucuna varmak mümkün olabilir.

Kabaca özetlediğimiz takdirde, web sitemizi ziyaret eden kullanıcılar bu konuda yarı yarıya birbirinden ayrılmış durumda. Yaklaşık yarısı bedava E-Kitap peşinde koşarken, diğer yarısı ise belirli bir ücret (muhtemelen normal kitap fiyatlarından daha düşük) karşılığı E-Kitap okunabileceğini belirtiyor.

Kullanılan oyun %4′ünü temsil eden 26 oy ise anketimizi “Hiç kitap okumam” şeklinde cevaplandırmış. Gerçekte, ülkemizde kitap okuma alışkanlığı olmayanların oranının bundan daha fazla olduğunu düşünüyoruz. Bu sonuç ancak web sitemiz kullanıcılarından kitap okumayanların sayısının düşüklüğüyle açıklanabilir.

Anket sonuçlarımız toplu olarak şöyle:

Soru: Ücretli olsa E-Kitap (Gündemdeki Türkçe kitapları) okur muydunuz?

1. Cevap 2: Okumam (309 Oy – %49)
2. Cevap 3: Fiyatına bağlı (169 Oy – %27)
3. Cevap 1: Okurum (130 Oy – %20)
4. Cevap 4: Hiç kitap okumam (26 Oy – %4)

Evet, bunlar bizim değerlendirmelerimiz. Yukarıdaki rakamlardan yola çıkarak kendi analizlerinizi bize iletebilirsiniz.

Yeni anketimizin konusunu da sizlerden bekliyoruz. Bu yazıya getireceğiniz yorumlarla yeni anket sorumuzu birlikte belirleyebiliriz.

Exlibrary’yi takip edenler genelde yayımlanmadan önce E-Kitap duyurusu yapmadığımızı bilirler. Ancak konunun güncelliğini göz önüne alarak heyecanımızı okurlarımızla paylaşmak istedik.

Tamamen objektif ve bilimsel bir perspektifle hazırlanan kitabın oldukça ilgi çekeceğini önceden söylemiş olalım. Ancak bilimsel olduğunu söylerken, kolay okunan ve her edebiyat meraklısının hoşlanacağı tarzda yazılmış bir eser olduğunu da belirtmemiz gerekiyor.

Güncelleme:
Bahsi geçen kitabımız yayınlanmış ancak daha sonra yazarının oluru ile yayımdan kaldırılmıştır.

E-Kitap teknolojisinin ilerlemesinin önündeki en büyük engellerden biri de okuyucu cihazların bir türlü istenilen olgunluğa ulaşmaması. (…)

“Eleştirmesi kolay, çözüm üretmek gerek” sözünden hareketle, hem ne demek istediğimizi anlatmak hem de Arçelik, Beko (gerçi artık birleştiler), Vestel gibi Ar-Ge faaliyetlerine önem verdiklerini söyleyen üreticilerimize “armut piş, ağzıma düş” kabilinden üretim önerisi olarak bir E-Kitap görüntüleyici cihaz prototipi hazırladık.

Bu bir ‘Zihni Sinir Procesi’ değil onu baştan söyleyelim.

Tasarımımızı oluştururken ana çıkış noktamız, bazı haklı nedenlerle E-Kitap okumanın zorluklarından dem vuran normal kitap okurlarıyla, E-Kitap kavramına okuma alışkanlıklarının değişmesinin nesiller süreceği savıyla karşı çıkanların öne sürdükleri ergonomik zorlukların üstesinden gelmeye çalışmak oldu.

Çözüm tanıdık, tasarım basit olmalıydı ve sanıyorum bunu başardık. Çalışmaya başlamadan önce herhangi bir ön araştırma yapmamakla birlikte, benzer tasarımların Amerikan patent otoritesinin ilgili ciltlerini süslediğinden eminiz. Üretim konusuyla ciddi olarak ilgileneceklerin tasarımımızı kopyalamaya başlamadan önce gerekli ön araştırmayı yapmalarını öneririz.

Tasarımımızı incelerken göz önünde bulundurmanızı istediğimiz hususlar şöyle:

• E-Ink teknolojisi kullanılmalı,
• Kitap okuru, iki sayfayı yanyana görebilmeli,
• Okuyanı dış dünyadakilere bağlayan ön ve arka kapak görüntüsü unsuru ihmal edilmemeli (Ne okuduğunu dışa vurmaya bayılanlar için),
• Kitap kapağı, okunan kitabı bitirmeye teşvik etmek amacıyla cihaz kapalıyken bile sürekli olarak en son okunan kitabı yansıtmalı (E-Ink teknolojisi görüntülemede enerji harcamıyor),
• Sayfa çevirme fonksiyonu kitabı tuttuğumuz parmakların erişebileceği mesafede sağ ve sol yanlarda bulunmalı,
• Karanlık ortamda kitap okuyabilmek için E-Ink teknolojisinde mevcut bulunmayan ortam ışığı ihtiyacı kitabın üstüne takılabilecek bir aydınlatma aksesuarıyla giderilebilmeli,
• Cihaz kitaba benzemeli, elektronik unsurlar minimum düzeyde tutulmalı,
• Cihazın kapakları, kapalı durumdayken birbirine yapışan manyetik bir çözümle birbirini tutmalı,
• En az 20.000 kitap taşıyabilecek kadar hafızası olmalı,
• Standart kitap boyutunda olmalı,
• Belirli yayınevlerinden toplu E-Kitap alımlarına karşılık veya sponsor olabilecek büyük çaplı elektronik cihaz satış noktalarına üyeliklerde sübvansiyon uygulanmalı, fiyatı en fazla 150-200 (Y)TL seviyesinde tutulmalı.

İşte bu da kitabımız. Tıklarsanız detaylarını inceleyebilirsiniz.

Standart özellikler

Çoğu E-Kitap çözümünde olduğu gibi, yukarıda öngörülen modelimizin de bazı olmazsa olmaz özellikler taşıması gerekiyor.

Hangi kitabın hangi sayfasında kaldıysanız, cihaz açıldığında orayı görüntülemeli, belleğe harici kartlarla kitap yüklenebilmeli, enerji yükleme ve giriş çıkış kapıları USB gibi genel geçer standartlar taşımalı, kredi kartı veya bozuk para ile çalışabilen terminallerle bağlantı kurabilmesi için Bluetooth gibi yakın mesafe kablosuz çözümlerle kitap yüklemesi yapılabilmeli, bu terminallerin ekranları yeni çıkan veya en çok satan kitapların reklamlarını yansıtabilmeli, genel E-Kitap standartlarını desteklemeli vs. vs. (bu özellikleri talebinize göre birlikte arttırabiliriz)

Tasarımın dezavantajları

• Dört adet görüntüleyici yüzey bulunması (arka kapak dahil edilirse) maliyeti arttırabilir,
• Ön ve arka kapak yüzeylerinin dış etkenlerden korunması için ilave şeffaf katmanlar düşünülmeli,
• Varsa sizin keşfedebileceğiniz diğer olumsuzluklar.

Sanırım, ilgili yazımızda ne demek istediğimizi anlatabilmişizdir. Yorum, öneri ve katkılarınızı bekleriz.

Prof. Dr. Oğuz İnel – Beş Kavram, Beş Deneme

Yazar	Prof. Dr. Oğuz İnel
Kitap ismi	Beş Kavram, Beş Deneme
Alt başlık	İnanç, Özgür İrade, Yaşamın Anlamı, Ahlâk, Mutluluk
Türü	Deneme
Sayfa sayısı	105
İlk yayın	2007
Format	PDF
ISBN	Yok
	[sayfasına git]

Deniz Aras – Kesişme

Yazar	Deniz Aras
Kitap ismi	Kesişme
Alt başlık	-
Türü	Roman
Sayfa sayısı	173
İlk yayın	2007
Format	PDF
ISBN	Yok
	[sayfasına git]

Ali Ersan Işık – Kimbilir

Yazar	Ali Ersan Işık
Kitap ismi	Kimbilir
Alt başlık	–
Türü	Şiir
Sayfa sayısı	53
İlk yayın	2007
Format	PDF
ISBN	Yok
	[sayfasına git]

Necla Yaramış – Mavi Kelebek

Yazar	Necla Yaramış
Kitap ismi	Mavi Kelebek
Alt başlık	-
Türü	Anı/Otobiyografi
Sayfa sayısı	109
İlk yayın	2006
Format	PDF
ISBN	Yok
	[sayfasına git]

M. Tahir Sakman – Söylesem Güç Yetmez, Sussam İşkence

Yazar	M. Tahir Sakman
Kitap ismi	Söylesem Güç Yetmez Sussam İşkence
Alt başlık	Yalnız yanarım gecelerin karanlık yüzünde (…)
Türü	Şiir
Sayfa sayısı	98
İlk yayın	2001
Format	PDF
ISBN	975-94155-2-6
	[sayfasına git]

Kıvılcım Vafi – Alkonost

Yazar	Kıvılcım Vafi
Kitap ismi	Alkonost
Alt başlık	Alkonost: İnsan yüzlü masal kuşu
Türü	Şiir
Sayfa sayısı	19
İlk yayın	1995
Format	PDF
ISBN	Yok
	[sayfasına git]

Ali Rıza Esin – Kırkbir Derece

Yazar	Ali Rıza Esin
Kitap ismi	Kırkbir Derece
Alt başlık	Şiirler 1982-1998
Türü	Şiir
Sayfa sayısı	72
İlk yayın	1997
Format	PDF
ISBN	Yok
	[sayfasına git]

Ayda yaklaşık 2 Milyon kitabın indirildiği İnternet sitesindeki kitaplar, eText adı verilen Plain Text (formatsız metin) şeklinde sunuluyor.

Kamu malı haline gelmiş veya telif hakkı devri yoluyla bağışlanmış kitap metinlerini yayınlayan ilk İnternet sitesi olan “Project Gutenberg“, 19.000 kitaba ulaşmış.

Project Gutenberg’in web sitesinde ağırlıklı olarak Almanca, Çince, Flemenkçe, İngilizce, İtalyanca, İsyanyolca, Fince, Fransızca, Portekizce ve Tagalog dillerinde kitaplar bulunuyor.

Kataloglarında kitap sayısı 50′nin altında olan yabancı dillerden dilimizin döndükleri şöyle:

Bulgarca, Danimarkaca, Galler dili, Katalanca, İbranice, Yakın İngilizce, Eski İngilizce, İsveççe, İrlandaca, İzlandaca, Japonca, Hintçe, Lehçe, Macarca, Kore dili, Kuzey Amerikanca, Latince, Litvanyaca, Maya dilleri, Norveç dili, Romence, Sanskrit Rusça, Sırpça, Slavca, Slovakça, Yunanca.

Bizim çıkaramadığımız diğer dillerin isimleri ise şöyle:
(Bu dillerin Türkçe isimlerini bilenler veya bizim iki önceki paragrafta belirttiğimiz dil isimlerinde bizi düzeltmek isteyenlerin bu yazıya yorumlarıyla katılmalarından memnun oluruz.)

Afrikaans, Aleut, Esperanto, Friulano, Gamilaraay, Gascon, Iloko, Interlingua, Iroquoian, Khasi, Nahuatl, Napoletano-Calabrese, Yiddish.

Görüldüğü gibi Gutenberg Projesinde Türkçe kitap (E-Kitap, eText vs.) bulunmuyor.

Bundan ne sonuç çıkarabiliriz? Sanırız bu, ayrı ve uzun bir yazı konusu olabilecek kadar önemli bir soru.

Gelecek yazımıza kadar bu konuyla ilgili siz bir yorumda bulunmak isterseniz lütfen aşağıdaki formu kullanınız. Cevaplarınızı yeni yazımıza da taşıyarak üzerinde konuşacağız.

Bilenler bilir. Bir zamanlar Casio’nun adına “Cep Bilgisayarı” dedikleri, en babayiğidi 64 MB hafızaya sahip, hesap makinesinden bozma, kendinden başka hiçbir standarda uymayan cihazları vardı. Onlar nerede şimdi? Hatırlayanınız var mı?

Sony de bugünlerde “Sony Reader” isimli bir E-Kitap okuyucu cihaz üretmiş ve 350 dolara!!! satışa sunmuş.

Alet 64 MB (Yazıyla – altmışdörtmegabyte) hafızaya sahipmiş. Web sitelerinde onbin kadar kitabı satışa çıkaran Sony, bu kitapların Sony Reader’a yüklenmesi için 6 dolarlık bir ücret alacakmış.

Ben Sabah gazetesinin yalancısıyım; çünkü Sony’nin bunları satışa sunduğu İnternet sitesine giremedim. Apple (Macintosh) bilgisayar kullananları ziyaretten men etmişler. İlk defa böyle bir uygulamaya şahit oluyorum.

Aslında hadiseyi fazla büyütmemek lazım. Herkesin kapasitesi belli sonuçta. Sony bugünlerde başkalarının tasarımlarını uyarlamaya çalışmaktan özgün bir yenilik sunmaya fırsat bulamıyor.

Şimdi durun; en komiği geliyor…

İngiliz Telegraph gazetesi, Sony’nin elektronik kitabının sayfalarının tek bir tuşla ilerletilebilmesinin büyük kolaylık sağladığını yazmış.

Sabah gazetesine bu kısa haberleriyle günümü renklendirdikleri için teşekkür ediyorum.

Telegraph gazetesi yazarına sormak lazım; elektronik kitabın sayfalarını çevirmek için tek bir tuş haricinde kaç tuş lazım?

Bu beyin sulanmasını Ctrl+Alt+Del tuşları kombinasyonunu sıkça kullanmaya bağlıyor ve Sony Reader satın alacaklara iyi okumalar diliyorum.

Bazı İnternet sitelerinde Elektronik Kitap, E-Kitap, E Kitap, eKitap, Sanal Kitap adı altında orijinal kitapların bire bir kopyaları yayınlanmakta. Bunlar ya metin şeklinde ya da kitaptan taranmış sayfalar olarak karşımıza çıkabilmektedirler. Bu tür dosyalara E-Kitap değil, olsa olsa K-Kitap (Korsan Kitap) denebilir.

Bırakın izni, yazarının haberi bile olmadan İnternet’e sürülmüş bu dosyaları okumaya çalışmak, ahlâkî sakıncaları bir yana, kullanıcılarını fiziksel zarara uğratabilecek tehlikeler taşımaktadır. Bunlardan bazıları, bilgisayar virüsleri veya truva atı tabir edilen “Trojan”ları kolayca bulaştırabilmek amaçlı olarak dağıtıma verilmişlerdir.

Bedava kitap okumak isteyenler için kütüphanelerimiz var. Daha önce hiç kütüphaneye gitmemiş olanlar için söylüyoruz; okurlar kitapları kütüphanelerde okumak zorunda değiller. Kütüphaneye kayıt olan bir okur, hem okuma ihtiyaç ve isteğini giderebilir hem de daha önce bilmediği veya okumayı düşünmediği yüzlerce (bazı kütüphanelerde binlerce) kitaptan oluşan bir hazineye kavuşmuş olur.

Halk kütüphanelerimizin adreslerini T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü (isminin uzunluğu sizi korkutmasın) İnternet sitesindeki “Kütüphaneler” bağlantısına tıklayarak öğrenebilirsiniz. KYGM’nin İnternet sitesinde bazı E-Kitaplar da bulunuyor.

Kütüphanelerden bahsetmişken, Milli Kütüphane‘mizin Online kitap ayırma hizmeti verdiğini de ayrıca belirtelim. (Bu hizmet tabii ki Milli Kütüphane’ye kayıtlı kullanıcılar için ve Ankara’da bulunmayı gerektiriyor.)

Bir Exlibrary ziyaretçisi, yazılarımızdan birine getirdiği yorumda(!) “Sadece 3 kitap için mi site açtınız?” diye sormuştu. Biz de kendisine ancak yazarı ve/veya yayıncısı tarafından gönderilen kitapları bulundurduğumuzu söyledik. Exlibrary.com, kitapların “MP3″ sitesi hiç olmadı ve bundan sonra da olmayacak.

“Elektronik Yayıncılık” kavramını küçümseyenlere kulak asmayın. Gerçek E-Kitap okumak isteyenler için kaynaklar giderek çoğalıyor. Exlibrary haricindeki web sitelerinin listesini [Linkler] sayfamızda bulabilirsiniz.

K-Kitap okumayalım. Okumaya çalışanları uyaralım.

Bu sorunun türevleri; “İnternet’te yayıncılık yapan haber siteleri gazetelerin yerini tutabilir mi?”, “İnternet’te yazanlara gazete yazarı denir mi?” şeklinde dallanıp budaklanıyor. Bu sorulara verilen peşin cevaplar da olumsuz tabii.

Özgürlüklerin temelde ekonomik özgürlüğe indirgendiği, herkesin bir şekilde bir şeye bağımlı olduğu bir ülkede söz sahiplerinden safkan görüşler dinlemek artık tadına varamadığımız bir özlem haline gelmişken, ticarî oluşumların kendi mevcut çıkarlarına aykırı görüşleri savunmalarını zaten kimse beklemiyor.

Özgür görüşleriyle toplumu aydınlatmak yerine göreceli özgürlükleri doğrultusunda toplum mimarlığı gayretkeşliğini sürdürenlerden gerçekten inandıkları -yansız- değerlendirmeler yapmalarını ummanın da gerçekçi olmadığını biliyoruz.

Reklam pastasından aldıkları aslan payı dururken, Elektronik yayıncılık hadisesine prim verip doğası gereği sermaye sahipliğine ihtiyaç duymayan alternatifler ve olası rakipler yaratmalarına gerek var mı? Efendim?

Bu tartışmalara taraf olmayan ve “gerçek yayın organlarından” olduğunu düşündüğümüz Turkinternet.com‘un 25 Eylül 2006 tarihli “Gazeteler Ölüyor, NY Times Gelirleri Dibe Vurdu” başlıklı haberinden bir paragraf:

Basılı yayınları olan medya şirketlerinin korkusu gerçeğe dönüşüyor. İnternet medyası artık hem okuyucuların, hem de reklamcıların daha çok önem verdikleri mecra haline dönüşmeye başladı. Bunun en önemli örneği New York Times’ın geçen ay reklam gelirlerinin dibe vurduğunu gösteren açıklamasıyla geldi.

diyor ve devam ediyor…

New York Times’dan yapılan açıklamaya göre, Ağustos 2006 ayında, basılı gazetenin reklam gelirlerinin bir yıl önceki rakama göre % 30,8 gerilediği görülüyor.

(…) New York Times, basılı medyanın gelirlerindeki düşme ve reklamların Online medyaya yönlenmesinin en iyi görüldüğü yer olduğu belirtiliyor.

(…) Şirket, Online büyümenin, basılı yayından Online tarafa geçen reklamlar yüzünden olduğunu bildiriyor.

Bir zamanlar ne demişler

• 1876′da bir Western Union görevlisi: “Bu telefon denen şey bir iletişim aracı olarak düşünülemez, çok fazla kusuru var. Bu alet hiç bir işimize yaramaz.”
• İngiltere Posta Başmühendisi Sir William Preece: “Amerikalıların telefona ihtiyaçları var, ama bizim yok. Bizim elimizde bir yığın haberci çocuk var.”
• 1899’da ABD Patent Dairesi Müdürü Charles Duell: “İcat edilebilecek olan her şey icat edilmiştir. Patent dairesini artık kapatmamız gerekir.”
• 1927′de Warner kardeşlerden H. M. Warner sesli filmler için: “Oyuncuların konuşmasını kim dinlemek ister ki?”
• 1943 yılında IBM’in yöneticilerinden Thomas Watson: “Dünyada belki beş bilgisayarlık bir pazar olduğunu düşünüyorum.”
• 1949′da Popular Mechanics Dergisi: “Gelecekte bilgisayarlar 1,5 tondan daha ağır olmayacak…”
• 1977′de Digital Equipment Corporation’un kurucusu Ken Olsen: “İnsanların evlerine bir bilgisayar almak istemeleri için hiçbir sebep yok.”

Biz ne diyoruz

Yeryüzünde herşey önce Amerika’da başlayıp sonra dünyayı sarar hale geldi. Bizimki gibi özgün fikir ve düşünce üreterek bunları ekonomik değer haline getirmenin olanaksızlaştığı, bu yönde çaba harcayan bir avuç insanın küçümsendiği ve ötekileştirildiği ülkelerde takip ve taklit etme kolaycılığından başarı üretip bunları kendi değerleriymiş gibi topluma dayatanlara diyoruz ki; bakın işte Amerika’da bunlar olmaya başladı. Yarın bizde de aynısı olacak.

Ticari çıkarlarını “global” emellerle birleştirerek genel geçer değerler haline getiren bir kısım medyanın (Gerçekten safdillikleri nedeniyle ileride yukarıdaki tarihî şahsiyetler arasında anılmayı hak edecekleri tenzih ederim) elektronik yayıncılığın geleceğinin parlak olmadığına inandırdıklarına bir sorum olacak:

- Size bunları söyleyenler gerek saman altından gerekse açıkça hangi Online yatırımları yapmışlar ve yapmaya devam ediyorlar?

Bir sorum daha var:

- Bu topraklara matbaa Avrupa’dan kaç yıl sonra gelmişti?

Arama motorlarından Exlibrary’ye ulaşanların arada kat ettikleri yola bakarak “Bedava Kitap” veya “Bedava E-Kitap” cümleleriyle karşılaşmak bizi artık şaşırtmıyor ama yaptığımız kısa bir araştırma sonucunda bunların çoğunun ‘Bilgisayar/Yazılım’ ve ‘Ders Kitabı’ bulma amaçlı yapılan taramalar olduğunu görüyoruz.

Exlibrary bu anlamda güncel teknolojiyi kullanarak okura kitap sunan bir organizasyon ve her organizasyonda olduğu gibi organize olunma nedenini oluşturan hedefe varabilmek için katılım ihtiyacı duyuyor. Yaptığımız işi “karşılıksız” bir hizmet olarak niteleyebilirsek te, bu, karşılıktan ne anlaşıldığına göre değişen bir kavram aslında.

Bizim beklediğimiz karşılık maddî olmadığı halde “Bedava Kitap” cümlesinin ardına düşüp te bir şekilde bulunarak ziyaret edilmek de değil. Ziyaretçilerimizden ve üyelerimizden tek beklentimiz katılımda bulunmaları. Bu katılım, yazılarımıza ve kitaplarımıza eleştiri ve yorum getirerek olabileceği gibi, web sitemizde bulunmasını istedikleri konuları bildirmeleri, kendi yazdıklarından örnekler göndermeleri şeklinde de olabilir. Tabii ki daha çok kitap ve yazar katılımı da bekliyoruz ki, Exlibrary gibi E-Kitap konusunda Türkiye’de ilkleri gerçekleştirmiş bir web sitesi* sadece üç adet ‘Şiir’ kitabını yayınlar durumda kalmasın. (Şiir kitaplarını bulundurduğumuz yazarlarımız alınmasınlar, onlara ve kitaplarına çok değer veriyoruz ve yeni ‘Şiir’ kitaplarını bekliyoruz )

*Yeri gelmişken sitemizin kurucusu ve sahibi Ali Rıza Esin’in Exlibrary’nin yeni sürümünün yayınlanmasından bir süre önce kendi Weblog’unda yayınladığı yazısından bir bölüm aktaralım:

Exlibrary.com, bundan tam 8 yıl önce bu günlüğün yazarı bendeniz tarafından kurulmuş bir web sitesidir. Başlangıçta sadece kendi kitabım olan “Kırkbir Derece“yi E-Kitap olarak yayınlamaya başlamışken daha sonra ilgi gösteren dostlar sayesinde kitap sayısı dörde çıktı.

Exlibrary.com, yayınlanmak üzere gönderilen daha başka onlarca kitap dururken asıl işlerim nedeniyle uzunca bir süre güncellenemedi. Buna rağmen, İnternet ortamında E-Kitap ve E-Kitaplar hakkında bilgi arayan binlerce kullanıcıyı çekmeye devam etti. Üniversite tezlerine, bizzat katıldığım radyo programına (’larına demek isterdim) konu, E-Kitap yarışmaları ve E-Kitap konulu diğer etkinliklere referans oldu. Bugün “E-Kitap” veya benzeri kelimeleri herhangi bir arama motorunda arattırdığınızda karşınıza çıkacak birkaç web sitesinden biridir.

Web siteleri, yayınlandıkları konularda sürekli güncellenmeleri gereken, ticari bir kuruluşu temsil etmedikleri veya ticari amaç gütmedikleri taktirde kurucu ve editörlerinin hem zamanını hem de parasını tüketen oluşumlardır. Hoş ticari amaç gütseler de, satışa sunulan somut bir ürün ve/veya hizmet olmadıkça, kullanıcıları enayi yerine koymadan para kazanmak ülkemiz şartlarında mümkün değildir ki ne bu satırların yazarı ne de onun ortaya koyduğu Exlibrary.com böyle bir düsturla yola çıkmadı.

Sözün özüne gelirsek, Exlibrary aslında “Bedava” değil. Karşılık olarak istediğimiz bedel, “katılım”. İncir çekirdeğini doldurmayacak konularda Forum ve Blog’larda dönenen yazışmalara bakarak istediğimiz şeyin “Bedava”dan daha pahalı olmadığını söyleyebiliriz. Hoş, o tür yazışmaların Exlibrary’de yapılıyor olmasını tercih etmezdik doğrusu ama okuyan veya en azından okumak için birşeyler arayan kişilerin verebilecekleri geribildirimlerdeki içerik seviyesinin daha yüksek olacağını da biliyoruz.

Sözümüzü ‘Usta’yı anarak bitirelim.

Bedava

Bedava yaşıyoruz, bedava;
Hava bedava, bulut bedava;
Dere tepe bedava;
Yağmur çamur bedava;
Otomobillerin dışı,
Sinemaların kapısı,
Camekanlar bedava;
Peynir ekmek değil ama
Acı su bedava;
Kelle fiyatına hürriyet,
Esirlik bedava;
Bedava yaşıyoruz, bedava.

- Orhan Veli

Mevcut kitaplarımıza aşağıdaki bağlantılardan ulaşabilirsiniz.

• E-Kitap > 41 Derece
• E-Kitap > Alkonost
• E-Kitap > Söylesem Güç Yetmez…

Güncelleme – 21 Ekim 2006

• E-Kitap > Mavi Kelebek

Apple iPod’da bilindiği gibi kitap metinleri dinlenebiliyor. Sadece Audible.com‘dan satın alınan eserlerin kullanılabildiği bu sistemde Türkçe içerik bulmak şu an için mümkün değil.

Ya E-Kitap?

Apple iPod’unuzu düz metin yüklenebilme özelliğini kullanarak E-Kitap aracı olarak da kullanabilirsiniz. Bunun için, indirdiğiniz metinleri herhangi bir metin editöründe açtıktan sonra “Farklı Kaydet – Save As” komutuyla “.txt” soyisimli (Plain Text) bir dosya şeklinde kaydederek iPod’a yüklemek yeterli oluyor.

iPod’lara bu şekilde herbiri 4 Kilobyte’tan fazla olmamak üzere (yaklaşık 4096 karakter) en fazla 1000 adet yazı yüklenebiliyor. Bu nedenle kitap gibi uzun metinlerin herbiri Maksimum 4 Kb‘lık dosyalara bölüştürülerek yüklenmesi gerekiyor.

E-Kitap konusunda teknoloji sınırlarını zorlayarak ilkleri gerçekleştiren Exlibrary’de yeni bir hizmetimiz olacak.

Exlibrary, yayınladığı kitapların iPod’da okunabilecek sürümlerini de sunacak. Bu seçenekte yukarıdaki standartlara göre bölünmüş bir dizi dosya tek bir ZIP klasörü içinde size ulaşıyor. Bu dosyaları doğrudan doğruya iPod’unuza yükleyerek okuyabilmek mümkün olacak.

Bu fikrin “bir ilk” olduğunu buraya not düşmüş olalım. Şimdiye kadar “E-Kitap” anlamında bu şekilde sunulan bir hizmet olmadığını belirtelim. En azından biz bilmiyoruz. Herhangi bir yerde rastlarsanız -bizden önce başlayıp başlamadıklarını kontrol edip- bize de bildirin lütfen. Böylece bize söylediğimizi düzeltme imkanı sunmuş olursunuz. Ama meraklıları bizimle aynı sonuca ulaşırlarsa bunu bizi şımartmaları için karşılarına çıkmış bir fırsat olarak kabul edebilirler.

[Yazılar] kategorisi altında bunları sizin adınıza yayınlayacağız. Ancak, kitap seçerken gösterdiğimiz titizliği aynen bu bölümde de sürdürmeyi hedefliyoruz. Her gönderilen yazının yayınlanacağı sözünü vermemiz mümkün değil. Bunlardan bazılarını da kısaltarak verebileceğimizi hatırlatalım.

Bize kitap veya yazı göndermek isteyen dostlar, lütfen [İletişim] sayfamızdaki formumuzu kullanarak bize ulaşsınlar. Kendilerine gereken detaylar bildirilecektir.

Yazılarınızı size bildireceğimiz E-Posta adresine göndereceğiniz mesajınıza doğrudan yazarak bize ulaştırabileceksiniz. Kitaplarınızı ise .doc, .txt veya diğer düz metin formatlarında göndermenizi talep edeceğiz.

Exlibrary’de yayınlanacak kitapları kendimiz düzenleyip farklı formatlarda web sitemize yerleştireceğiz. Amacımız kitapları görsellik ve okunabilirlilik anlamında belirlediğimiz bazı standartlara uydurmak.

Ana formatımız PDF (Adobe Acrobat) olacak. Bunun haricinde, format konusunda bazı sürprizlerimiz de var. Bunların daha önce hiç denenmemiş şeyler olduğunu belirterek sizi biraz meraklandıralım. Yaklaşık 20 gün sonra bunları açıklayacağız.

Konuyla ilgili daha ayrıntılı detay ve prosedürlerimiz Exlibrary’nin tam olarak faaliyete geçeceği 1 Eylül 2006′dan sonra yayınlanacak.

Okurlar, Exlibrary’nin yenilenmiş eski kitapları ve yeni yayımlanacak kitaplarla
1 Eylül 2006 tarihinde buluşacak.

Güncelleme

Stephen King’den esinlenenler seri kitaplarından ilkini feda(!) ederken, bir diğer yazarımızın okurlarına yine bir ilkle ortaya çıkıldığı savıyla kitap yazdırılıyor.

Bilindiği gibi, İnternet üzerinde tamamı yayınlanan ilk Türkçe E-Kitap, yayınevi baskısı olmayan “41 Derece”.

Okurlarla etkileşimli olarak polisiye roman yazma denemesini ise 1997 yılında “Örümcek” ismiyle PC World Türkiye editörleri başlatmıştı.

İnternet’e katılım sağlamak amacını taşıyan girişimleri saygıyla karşılıyor, ticari kaygı taşıyan pazarlama taktiklerini ise dikkatlerinize sunuyoruz.

E-Kitap ise, 70′li yılların sonlarına doğru oluşturulmaya başlanan Plain Text bazındaki e-Text’ler hariç tutulduğunda, 90′lı yıllarda ilk örnekleri geliştirilen yazılımlar vasıtasıyla okurların klasik kitapla etkileşimini esas alarak sayısal bilgi haline dönüştürülmüş metinlerin sunuluş biçimidir şeklinde tanımlanabilir.

Bu programlara göz atacak olursak, mevcut yazılımlar ve bu yazılımların kullandığı teknolojiler ile protokolleri ayrı başlıklar halinde incelememiz gerekir. E-Kitapların sadece masaüstü bilgisayarlar üzerinde okunması düşünülemeyeceğinden, ayrıca bunları görüntüleyebilen araç ve sistemlere göz atmakta da fayda vardır.

e-Kitap Yazılımları

Günümüze ulaşan ve popülaritesi kanıtlanan E-Kitap yazılımları şunlardır:

Adobe Acrobat Reader™

Adobe’un Acrobat Reader’ı PDF dosyalarını okumanıza izin veren ve İnternet üzerinde ücretsiz olarak dağıtılan bir yazılımdır. Acrobat Reader bir çok bilgisayarda önceden yüklenmiş olarak gelir ve bu yüzden geniş bir kullanıcı kitlesine sahiptir.

Adobe Acrobat eBook Reader™

Adobe’un E-Kitap ortamına sunduğu en son yazılımdır. Acrobat eBook Reader’da ağabeyi olan Acrobat Reader gibi kullanıcılara ücretsiz olarak sunulmaktadır. Bu yazılım üzerinde okunabilen E-Kitaplar Adobe eBook Store, Glassbook Bookstore ve Barnesandnoble.com ve Amazon.com gibi İnternet sitelerinde bulunmaktadır.

Glassbook™

Glassbook Inc. firmasının PDF tabanlı doküman okuma yazılımıdır. Amazon.com’dan ücretsiz olarak indirilebilir. Stephen King’in ilk elektronik kitabı olan “Riding the Bullet” bu formatta yayınlanmıştır.

Microsoft Reader™

Microsoft, E-Kitap yazılımı olan Microsoft Reader’ı 2000 yılı Temmuz ayında piyasaya sürmüştür. Bu yazılım da ücretsiz olup, Microsoft’un aynı isimli eski yazılımının güncelleştirilmiş sürümüdür. Microsoft Reader’ın iki ayrı sürümü mevcuttur. Bunlardan ilki masaüstü ve dizüstü bilgisayarlar için olup Barnesandnoble.com ve Amazon.com’da bulunan kitapları deşifre ederek çalışır. Microsoft’un kendi sitesinde bu yazılımı kullanan ücretsiz kitaplar da mevcuttur.

Diğer Microsoft Reader sürümü ise HP, Casio ve Compaq tarafından üretilen cep bilgisayarlarına yüklenebilen yazılımdır. Bu yazılım sadece şifresi çözülmüş kitapların okunabilmesini sağlamaktadır. Şifresiz kitapların binlercesi elektronik kitap yayını yapan sitelerde ve University of Virginia E-Kitaplığında bulunabilir.

Microsoft Reader’da okunabilen kitapların üretilebilmesi için geliştirilen yazılım Readerworks.com’dan edinilebilir. Bu program Word ve ASCII formatında üretilmiş metinleri desteklemektedir.

Palm OS ve Windows CE avuç içi bilgisayarlar için yazılımlar

Windows CE yüklü avuç içi bilgisayarlar bu işletim sisteminin tanıdığı e-Kitapları görüntüleyebilirler. Bunun haricinde bu işletim sistemi, Pocket Word isimli yazılım aracılığıyla Word, RTF veya TXT formatında üretilmiş E-Kitapların okunmasını sağlayabilmektedir.

Palm OS işletim sistemi yüklü avuç içi cihazlarda ise bu işletim sisteminin desteklediği binlerce E-Kitabı okuyabilmek mümkündür.

AportisDoc™

PalmPilot yazılımıdır. Bu yazılım HTML, TXT ve PDF formatındaki metinleri dönüştürebilme yeteneğine sahiptir.

Exress Reader™ Pro/DX/GT

Qvadis firması tarafından geliştirilen bu paket, avuç içi cihazlar için E-Text düzenleme ve yükleme özelliklerini içeren masaüstü yönetim yazılımı (DX) ile avuç içi cihazlarda okumayı sağlayan (GT) yazılımları içermektedir. Yazılımlar profesyonel olmayan kullanımlar için ücretsizdir.

Portatif cihazlar için diğer yazılımlar

• MobiPocket Reader
• Memoware
• PeanutReader
• TealDoc

Teknolojik Gelişmeler

E-Kitap yazılımlarına sayısal metin bilgisini derleyip bir arayüz aracılığıyla kullanıma sunan araçlar olarak bakarsak, bu yazılımlarda kullanılan teknolojileri ise elektronik ortamdaki metinleri oluşturan karakterlerin (harflerin) olabildiğince kolay okunur ve klasik kitapların tıpkı basımı şeklinde yayınlanabilir olmalarını sağlayan altyapı olarak düşünebiliriz.

LCD ekranlarda kullanılan karakter yumuşatma özellikleri ile Adobe’un CoolType™ ve Microsoft’un ClearType™ teknolojisi buna örnek olarak verilebilir.

Standart ve Protokoller

İnternet ortamında kitap yayınlanması önündeki en önemli engel olan telif hakları sorununu çözmeye yönelik yapılan çalışmalar sonucu üzerinde mutabık kalınanabilecek protokoller geliştirilmiştir. Elektronik kitap yayıncılığı üzerinde çalışan Open eBook Forum (OeBF) ve The Electronic Book Exchange Working Group (EBX) üyesi kuruluşların beraber aldıkları kararlar halen bu alandaki standartları belirlemektedir.

Geliştirme çalışmaları devam etmekte olduğu halde günümüzde bir kitabın İnternet’ten satın alınması işleminde yazar ve yayınevlerinin haklarını garanti altına alan ve satın alma işleminin güvenli bir şekilde yürütülebilmesini temin eden sistemler hazır hale getirilmiştir.

Tüm İnternet ve diğer ağ sistemlerinde platformdan bağımsız olarak kullanılabilen XML dili ve sunduğu olanaklardan E-Kitap ortamının faydalanmaması düşünülemeyeceği gibi, mevcut İnternet protokollerini kablosuz cihazların algılayabileceği hale çeviren WAP (Wireless Application Protocol) teknolojisi de ileride bu protokol vasıtasıyla haberleşen portatif cihazlarda işleyen bir seçenek halini alacaktır.

Electronic Ink

Electronic Ink, elektronik kâğıt da denilen, halen geliştirilmekte olan ve bittiğinde tüm medya ve yayın endüstrisini temelden değiştirme gücüne sahip bir görüntüleme teknolojisidir. En basit anlatımıyla kendi kendini güncelleyebilen kitap veya gazete olduğu söylenebilir.

Bu teknoloji aynı zamanda açık hava reklam panolarında, evlerin duvarlarında ve hatta giysilerimizde bile kullanılabilecek esnek materyaller üzerinde gözle seçilemeyen elektronik hücrelerin kablosuz iletişim vasıtasıyla aldığı sayısal bilgiyi görüntülemesi sayesinde gerçekleşecektir. Geleceğin standardı olarak görülebilecek bu teknoloji halen Motorola şirketinin de ortak olduğu E-Ink şirketi, 3M ve Xerox (Xerox Parc) tarafından geliştirilmeye çalışılmaktadır.

Web Buy

Adobe PDF dokümanlarının satın alınarak okunabilmesi için aynı firma tarafından geliştirilerek 1999 yılı Ağustos ayı sonunda tanıtılan bir özelliktir. Kullanıcılar Adobe Acrobat Reader yazılımıyla İnternet üzerinden bu özelliği destekleyen kütüphanelere bağlanarak fiyatını ödedikleri şifrelenmiş kitapları bilgisayarlarına indirebilmektedirler.

Microsoft DAS/DRM™

Microsoft Digital Asset Server (DAS) adından anlaşılabileceği gibi Microsoft Digital Rights Managemenet (DRM) sistemini kullanan bir sunucu sistemidir. Digital yayıncılıkla ilgili hakların korunmasında Microsoft ve Amerikan Yayıncılar Birliği ortak çalışma yürütmektedirler.

Adobe PDF Merchant™

Mevcut E-Ticaret ve işlem sunucularına entegre edilebilen sunucu tabanlı bir teknolojidir. Yayıncılara PDF dokümanlarını şifreleme ve dağıtma yeteneği kazandırmaktadır.

Adobe Content Server™

Adobe’un sunucu tabanlı E-Kitap şifreleme ve barındırma teknolojisidir.

Araçlar

E-Kitap, üzerinde hangi işletim sistemi bulunursa bulunsun, tüm masaüstü ve dizüstü kişisel bilgisayarlar aracılığıyla okunabilmektedir. Diğer aygıt ve araçlar ise şunlardır:

• PDA’lar ve avuç içi bilgisayarlar (Palm OS ve Windows CE)
• RCA eBook

Microsoft 2000 yılında microsoft.net projesini ve bu projeyi besleyecek ürünlerden biri olarak ‘Tablet’ kitabı duyurmuştur. Bu kitap, kendisini İnternet üzerinden kablosuz olarak güncelleyebilen, E-Kitap yüklenebilen, üzerine yazı yazılabilen bir cihaz olacaktır.

Daha uzak bir gelecekte ise yukarıda tanımlandığı şekilde Electronic Ink teknolojisini kullanan ve katlayıp cebimize bile koyabileceğimiz cihazlar arz-ı endam edeceklerdir. Bu teknolojiden faydalanan T-shirt’ler üretildiğinde sırtımıza “Ben Sapığım” yazdırmayı deneyebilecek Hacker’lardan sakınmamız gerekecektir

Adobe‘nin iş ortamı için doküman paylaşma yazılımı olarak piyasaya çıkardığı ve kullanıcılara ücretsiz dağıttığı Acrobat Reader yazılımı, bugün bir İnternet standardı haline gelmiştir. İnternet tarayıcı programlarına eklenti özelliği geliştirilmeden önce, kullanıcılar bu programın PDF uzantılı dokümanlarını oluşturan yazılımlarla üretilmiş çalışmaları, ücretsiz dağıtılan Acrobat Reader yazılımıyla okuyabiliyorlardı. Özellikle profesyonel çıktıların taslak sunumları aşamasında çok işe yarayan bu yazılım, reklamcılık sektöründe çok popüler olmuştu.

Kitap satışlarının nüfusuna oranla oldukça yüksek olduğu ve Amazon.com gibi bir yeni ekonomi şirketini yaratmış A.B.D., metinlerin elektronik ortamda da para ettiğini görmezden gelemezdi. Üstelik on yıllarca önceden telif hakkı sona ermiş metinlerle başlayan gönüllü ve amatör girişimler sonucu zaten belli bir arşiv rakamına da erişilmişti.

Adobe‘nin Acrobat Reader‘ı gelişip yayılarak hepimizin bilgisayarlarında bir standart halini alınca Microsoft her zamanki gibi trendi izleyerek bir kenarda duran Reader yazılımını tozlu raflardan indirdi ve ClearType™ adını verdiği teknoloji ile donatarak güncelledi. Bilindiği gibi bu yazılım da halen ücretsiz olarak dağıtılıyor. Adobe ise buna CoolType™ adını verdiği teknolojiye sahip Acrobat tabanlı yeni eBook Reader yazılımıyla cevap veriyor. Üstelik bu yazılım da ücretsiz.

Elektronik ortama aktarılan kitap metinlerinin hızla artması ve gelişen teknolojiye paralel olarak taşınabilir cihazların çoğalmasıyla şu anda avuç içi bilgisayarlar ve özellikle kitap okumak için özel olarak tasarlanan cihazların ileride oluşturacağı pazar üreticilerin iştahını kabartıyor.

Kağıt gibi ekranlar tasarlayabilen bir aşamaya gelmiş bulunan elektronik endüstrisi için bu pazara yönelik ürünlerin geliştirilmesi süreci kaçınılmaz olarak devam ederken, bu gibi cihazlarda kullanılacak yazılımların ilk örnekleri kullanılmaya başlandı bile.

Önceleri basit metin editörü yazılımların ürettiği e-Text’ler, bunları okuyabilen ve kullanıcısına sunabilen cihazlar için yeterli oluyor iken, ses ve resim gibi multimedya öğelerinin de ortama katacağı albeniyi düşünen endüstri tasarımcıları ve bu arada yazılım geliştiriciler, kendi standartlarını ortaya koymaya çalışmaktadırlar. Bu programlar halen bir kitabın sayfasını çevirir gibi bilgisayarların ekranındaki ikonlara veya sadece kitap okumak için geliştirilmiş cihazlarda olduğu gibi kendi üzerindeki düğmelere basıldığında görüntülenen sayfalara sahip. Bunlardan iddialı olanlarında ise, Elektronik Kitap sürümü buna izin veriyorsa, siz arabanızı kullanırken sesli olarak kendi kendisini okuyabilen özellikler mevcut.

E-Kitap teknolojisi, biz farkında olmadan dev adımlarla ilerliyor. Bugün Internet üzerinden ücretsiz yazılım ve kitapları indirmek en fazla yarım saatinizi alıyor. Yazılımı bir kere bilgisayarınıza kurduğunuzda, sanal kütüphanenizde görmek istediğiniz başlıkları arttırmak ise çocuk oyuncağı.

İleride bu kitapları sadece masaüstü veya dizüstü bilgisayarlarınızla değil, aynı zamanda küçük bir kitap boyutunu geçmeyen cihazlarla okuyacağız. Üstelik bugün ısınma turları mahiyetinde yüksek fiyatlarla sunulan bu tür cihazlar, yarın kalınca bir kitap fiyatını geçmeyecek.

Endüstri savaşlarının tarafları arasında kendisini bir nefer olarak bile görme iddiası olmayan Exlibrary.com ise, Flash gibi vektörel yazılımlarla eskiden olduğu gibi kendi sayfalarını çevirmek isteyen bilgisayar kullanıcılarını hedefliyor. Kütüphanemizde bulundurma şansına erişeceğimiz kitapların elbette diğer teknolojileri kullanan sürümleri de olacak. Kitap bulundurmanın dışında en önemli işlevimizin ise bu sektördeki gelişmeleri duyurmak olduğuna inanıyoruz. Bizi izlemeye devam edin!